Αγαπητέ Κύριε Δήμαρχε
Αγαπητή κυρία Φαλή Βογιατζάκη σας ευχαριστώ που είστε εδώ απόψε, είναι για όλους μας πολύ τιμητική η παρουσία σας.
Κυρίες & Κύριοι
Πριν αρκετούς μήνες δέχτηκα ένα τηλεφώνημα από την αγαπητή φίλη Αγγελική Βλαχοπούλου, που είχε την ευθύνη του σχεδιασμού & την επιμέλεια της έκδοσης του σπουδαίου πονήματος του Χάρη Στρατιδάκη, που σήμερα πραγματοποιείται η επίσημη παρουσίασή του, ‘’Τα Θυρώματα του Ρεθύμνου’’, σε τούτο το ιστορικό βενετσιάνικο κτήριο.
Η Αγγελική μου μίλησε περιληπτικά για το βιβλίο και με ρώτησε αν θα ήθελα να γράψω τον πρόλογο.
Δέχτηκα χωρίς δεύτερη σκέψη, γιατί το θέμα είναι άκρως ενδιαφέρον για έναν Αρχιτέκτονα, και μάλιστα Ρεθεμνιώτη στην καταγωγή, που έζησε τα παιδικά του χρόνια στην μικρή τούτη πολιτεία.
Δέχτηκα γιατί επιπροσθέτως είμαι αναγνώστης των κειμένων του συγγραφέα στον τοπικό τύπο, και γνωρίζω επίσης τις σημαντικές εκδόσεις-μελέτες.
Το βιβλίο του ‘’ΡΕΘΥΜΝΟ και ΘΑΛΑΣΣΑ’’ έκδοσης 2013, θεωρώ ότι είναι μία από τις πιο ολοκληρωμένες εκδόσεις για τον προσδιορισμό ενός τόπου.
Είναι μια έκδοση με άριστη ιστορική τεκμηρίωση, μεστό κείμενο, χάρτες, σχεδιαστική απεικόνιση, φωτογραφική τεκμηρίωση.
Το βιβλίο που παρουσιάζεται σήμερα, είναι μια άλλη διαφορετική εργασία του
Χάρη Στρατιδάκη που έχει ως θέμα μια ξεχωριστή πτυχή της Βενετικής – Αναγεννησιακής Αρχιτεκτονικής του Ρεθύμνου.
Ο συγγραφέας ιστοριοδίφης – ερευνητής, οδηγήθηκε στην αρχιτεκτονική έρευνα, και στο πρώτο μέρος του βιβλίου εστιάζει στην αρχιτεκτονική της Κρήτης τον
15ο -20ο αιώνα, και στο δεύτερο μέρος κατηγοριοποιεί λεπτομερώς και αναλύσει τις μορφές της κρητικής αναγεννησιακής Αρχιτεκτονικής, εστιάζοντας στην ανεκτίμητη αξία των καλλιτεχνημάτων που είναι τα θυρώματα των κτηρίων, και καταλήγοντας συμπερασματικά πολύ σωστά ότι το μεγαλύτερο ρεπερτόριο αναγεννησιακών θυρωμάτων στον Ελλαδικό χώρο απαντάται στην Κρήτη.
Επέλεξε ένα θέμα πολύ σημαντικό και μελέτησε αναλυτικά τα χαρακτηριστικά των κτιρίων και των θυρωμάτων της πόλης του Ρεθύμνου της υπαίθρου, τυπολογία, διάκοσμοι, κατοικιών, Ναών, Μοναστηριών.
Στην κλασσική Ελλάδα, η αρχιτεκτονική ήταν η Τέχνη της αρμονίας, της συμμετρίας.
Η κατοικία είχε ως μέτρο την ανθρώπινη κλίμακα, τα δημόσια κτίρια είχαν ως βάση την μνημειακότητα, όπως και οι Ναοί.
Οι Ρωμαίοι ακολουθούσαν τους ίδιους κανόνες, με πιο μεγαλοπρεπή κτήρια υιοθετώντας τους κλασσικούς ρυθμούς Δωρικό, Ιωνικό, Κορινθιακό.
Ανέπτυξαν περισσότερο την τέχνη του οικοδομείν στα μεγάλα δημόσια έργα: Υπέργεια υδραγωγεία, μήκους χιλιομέτρων σε όλη την Ρωμαϊκή αυτοκρατορία, και μεγαλοπρεπή οχυρωματικά έργα από την Σκωτία και όλη την μεσόγειο (το Mare Nosrtum), Υπόγειες δεξαμενές τεραστίων διαστάσεων, Έργα αρχιτεκτονικής και μηχανικής τελειότητας.
Οι Βενετοί χρησιμοποιούσαν τις τεχνικές των κλασσικών χρόνων, χαρακτηριστικό παράδειγμα υψηλής αισθητικής και τεχνικής είναι η φορτέζα του Ρεθύμνου, τα τείχη του Χάνδακα.
Οι αρχιτέκτονες που μελέτησαν επί χρόνια την Βενετική Αρχιτεκτονική του Ρεθέμνου μερίμνησαν οι μελέτες τους να εκδοθούν σε βιβλία και μέχρι σήμερα παραμένουν η βασική, αν όχι η μόνη, πηγή πλήρους τεκμηρίωσης και πληροφόρησης.
Ο συγγραφέας στέκεται στο σπουδαίο έργο πριν 120 χρόνια του Guseppe Gerola ‘’Monumenti veneti nell'isola di Creta’’ αλλά και του καθηγητή του Α.Π.Θ.
Ν. Μουτσόπουλου, που εκπόνησε ‘’την μελέτη προστασίας και ανάδειξης της παλιάς πόλης του Ρεθύμνου’’.
Συνεργάσθηκα με τον καθηγητή την διετία 1994-95 που ήμουν πολιτικός προϊστάμενος στο Υπουργείο Πολιτισμού, έχοντας την ευθύνη των αναστηλωτικών έργων, οπότε και χρηματοδοτήθηκαν τα έργα για το Ρέθυμνο όπως: του αποχετευτικού δικτύου, υπογειοποίηση της ΔΕΗ, λιθόστρωσης των δρόμων, κ.α., και σε συνεργασία με το ΥΠΕΧΩΔΕ και τον τότε επικεφαλής του Κώστα Λαλιώτη, συνυπογράψαμε την σύμβαση χρηματοδότησης στο Ρέθυμνο με τον αείμνηστο δήμαρχο Δημήτρη Αρχοντάκη.
Ξεχωριστή υπήρξε η συνεργασία μου με τον αρχιτέκτονα Ιορδάνη Δημακόπουλο, που το 1977 εξέδωσε τη μνημειώδη μελέτη του ‘’Τα σπίτια του Ρεθύμνου’’, Διευθυντής Αναστήλωσης στο Υπουργείο Πολιτισμού, και την αρχιτέκτονα Ιωάννα Στεργιώτου, που επίσης εξέδωσε τη μνημειώδη μελέτη της ‘’Οι Βενετικές οχυρώσεις στο Ρέθυμνο’’.
Νέος αρχιτέκτων είχα εργασιακή σχέση εκείνη την περίοδο (1976-1982) με το υπουργείο και μυήθηκα στην Κρητική μαγεία της Βενετικής Αρχιτεκτονικής τέχνης.
Επισκεφθήκαμε μαζί τότε πολλά χωριά του Ρεθύμνου που στον πρόλογό μου αναφέρονται.
· Στην Κρήτη προτάσσονταν τα οχυρωματικά έργα, όπως και στην Πελοπόννησο και της ακτές της Αδριατικής.
Τεράστια τείχη, προμαχώνες, κάτι που ήταν περιττό στην Βενετική πρωτεύουσα και στις πέριξ κτίσεις της.
· Στην Κρήτη το κυρίαρχο κατασκευαστικό υλικό υπήρξε η ντόπια πέτρα, ενώ στην Βενετία το συμπαγές τούβλο και η ελαφριά λευκή πέτρα, από την απέναντι χερσόνησο Istria (σημερινή Κροατία).
Στο Ρέθυμνο απογειώθηκε η αρχιτεκτονική, χάρη στην σπουδαία σχεδιαστική τεχνική και γλυπτική των θυρωμάτων όπως ο συγγραφέας σημειώνει, που το κάθε ένα από αυτά τα εκατοντάδες παραδείγματα, έχει την δική του ξεχωριστή αξία.
Θυρώματα με κίονες, όλων των μορφών, που καταλήγουν είτε σε τριγωνική μετόπη, είτε σε ευθύγραμμο ανώφλι, με κυματοειδή στέψη, κιονόκρανα σύνθετα.
Τα σύνθετα τοξωτά θυρώματα είναι τα συνήθη, από λαξευτούς γωνιόλιθους που δένουν στο κέντρο του τόξου με το συνήθως προεξέχον κατά τι κλειδί.
Ο Ρεθυμνιώτης πελεκάνος είναι πολλές φορές ο σχεδιαστής και ο γλύπτης του έργου, και σαφώς αντιγράφει και εξελίσσει με τον τρόπο του, αυτό που είδε στα πρώτα χρόνια της Βενετοκρατίας στην Κρήτη.
Ο Δημήτρης Πικιώνης έγραψε στα 1955:
‘’Το έργο πρέπει να ριζωθεί στον φυσικό και γεωγραφικό του περίγυρο, συνομιλώντας αρμονικά με τη φύση’’.
Ο ίδιος στη μελέτη του το 1966 για την τουριστική αξιοποίηση του φρουρίου της Φορτέτζας Ρεθύμνου, σχεδίασε ένα παραλληλόγραμμο λιτό κτηριάκι -χώρο υποδοχής – διαστάσεων 10.80 μέτρα επί 3.00, ανοιχτό στο μπροστινό μέρος με τέσσερα υποστυλώματα, και οριζόντια επίπεδη οροφή.
Σήμερα θα το απέρριπταν οι αρμόδιοι άνευ επαίνων για τον μεγάλο αρχιτέκτονα. Το σχετικό σχέδιο υπάρχει στο βιβλίο ‘’Κρήτη 1913-2013’’- έκδοση ΣΑΔΑΣ – ΧΑΝΙΩΝ, που εκδόθηκε με την ευκαιρία των 100 χρόνων της ενσωμάτωσης της Κρήτης.
Ο καθηγητής του Ε.Μ.Π. Παναγιώτης Μιχελής έγραφε:
‘’Η Αρχιτεκτονική όπως και οι άλλες καλές τέχνες, είναι πράξη και για την πραγματοποίηση της σύλληψή της χρειάζεται την τέχνη.’’
Αυτό συνέβη με την γλυπτική των θυρωμάτων αλλά και την κατασκευαστική τεχνική των όψεων των κτηρίων στην Κρήτη.
Προτού δημιουργηθούν οι τύποι των αστικών μεγάρων και σπιτιών του
16ου–17ου αιώνα, προτού ανεγερθεί η εκκλησία μνημείο του Αρκαδίου, είχε κιόλας αναπτυχθεί στην Κρήτη ένα ολόκληρο σύστημα κατασκευής που αφομοίωνε την βενετική μανιέρα, στηριζόμενη στα τοπικά παραδοσιακά δομικά υλικά.
Πχ πάντα με εντυπωσίαζε ο ιδιαίτερος τρόπος που χτιζόταν οι γωνιές των σπιτιών, οι Καντονάδες όπως τις αποκαλεί ο Ι. Δημακόπουλος. Τέτοιες κατασκευές συναντάμε στις διασταυρώσεις των στενών.
Πρόκειται για ενίσχυση του κάτω μέρους της γωνιάς σε Σκαρπωτή μορφή, με ισόδομη λαξευτή πέτρα, (τέτοια παραδείγματα βρίσκονται εδώ κοντά στην διασταύρωση των οδών Ξανθουδίδη και Ροδάμανθη).
Κατά την αρχιτέκτονα Φατούρου – Ησυχάκη, η Σκαρπωτή ενίσχυση προσδίδει στο κτίσμα αίσθηση σταθερότητας και στιβαρότητας.
Στο βιβλίο του ο Χ. Στρατιδάκης αναφέρεται στους κλασικούς αρχιτέκτονες της Αναγέννησης της Βενετίας: Andrea Palladio, Sebastiano Serlio, Michele Sanmicheli, των οποίων τα αρχιτεκτονικά σχεδιαστικά υποδείγματα με μικρές ή μεγαλύτερες αλλαγές χρησιμοποιήθηκαν από Κρήτες και Βενετούς χτιστάδες.
Καταγράφει και διαπιστώνει για τα τοξωτά θυρώματα της πόλης που έχουν ως πρότυπο σε πολλές περιπτώσεις την θολωτή είσοδο της φορτέζας όπως το κτήριο της οδού Αραμπατζόγλου 50 κ.α.
Επίσης στους ναούς της υπαίθρου αλλά και σε κατοικίες της πόλης αντιγράφουν σχετικές παραλλαγές θυρωμάτων όπως π.χ. η πορτοσιά της Μονής Αρκαδίου.
Τα σχεδιαστικά υποδείγματα του Sebastiano Serlio, είχαν μεγάλη διάδοση στην Κρήτη και τα Επτάνησα, αυτή τη διαπίστωση ο Χ. Στρατιδάκης την αποδεικνύει με απτά παραδείγματα σχεδιαστικά και φωτογραφικά, όπως:
- Η πρόσοψη του δίκλιτου Ναού της Κοιμήσεως της Θεοτόκου στην Κυριάννα, επηρεάστηκε από την πρόσοψη της Μονής Αρκαδίου
- Στις Μαργαρίτες το 1862 ο μαέστρος Ιάκωβος Προντζάκης, αντέγραψε περίπου το καμπαναριό την Μονής Αρκαδίου, στον Ναό του Αγίου Νικολάου
Σημαντική επίσης είναι η διαπίστωσή του για τον Τοσκανικό ρυθμό στο Ρέθυμνο και τέτοιο παράδειγμα είναι το τέμενος Βελή Πασά, για το οποίο επίσης μας πληροφόρησε την απέλπιδα προσπάθεια κατεδάφισής του.
Άλλο καινοτόμο μέρος αυτής της μελέτης είναι η σπουδαία κατηγοριοποίηση του τύπου των θυρωμάτων, της πόλης και της υπαίθρου, το κεφάλαιο για τα οθωμανικά θυρώματα των οποίων η βενετική τέχνη συνεχίστηκε ποιο απλοποιημένη επί Οθωμανών. Χαρακτηριστικά παραδείγματα, κτήρια στην οδό της Αγίας Βαρβάρας.
Στην αρχιτεκτονική των εκκλησιών και μοναστηριών της κρητικής υπαίθρου
16ου – 17ου αιώνα, σημαντικό ρόλο έπαιξαν τα περί αρχιτεκτονικής πλούσια εικονογραφημένα βιβλία του Serlio, το Libro Quattro και Libro Sesto.
Αυτά τα σπουδαία βιβλία κατά τον Ιορδάνη Δημακόπουλο, προορίζονταν για την τοπική αναγεννησιακή αρχιτεκτονική της Βενετίας και όλης της πέριξ βενετοκρατούμενης περιοχής αλλά και για τις χώρες βόρεια και δυτικά της Ιταλίας, αλλά τελικά αποδείχθηκε ότι η εφαρμογή τους υιοθετήθηκε και στην Κρήτη.
Από το βιβλίο (Libro Quattro) εμπνεύστηκε ο άγνωστος τεχνίτης την μορφή του "Arco Corinthio" για να κτιστεί η είσοδος της εκκλησίας αφιερωμένης στην Santa Maria, τον καθολικό ναό του Ρέθυμνου, όπως σημειώνει ο Χ. Στρατιδάκης. Το αυτό συνέβη και με την αρχιτεκτονική μορφή της μονής Αρκαδίου το 1587.
Κατά τον Ιορδάνη Δημακόπουλο, το παραπάνω βιβλίο υπήρξε το εγχειρίδιο που χρησιμοποιείτο για δεκαετίες από τους Κρήτες μαστόρους, ήταν το αλφαβητάρι της αρχιτεκτονικής της αναγέννησης.
Ο Serlio στα θυρώματα με κίονες ή απλές παραστάδες πρότασσε το Κορινθιακό κιονόκρανο.
Αλλά και ο αρχιτέκτονας ο Vicenzo Scamozzi έγραφε στο βιβλίο του με τον τίτλο ‘’L’idea del architecttura universale’’ ότι:
‘’Αυτός ο ρυθμός παριστάνει την ειλικρίνεια της ψυχής που πρέπει να έχουμε απέναντι στον ύψιστο θεό’’
Σημαντικές οι διαπιστώσεις του Χάρη Στρατιδάκη για τους δύο αρχιτεκτονικούς ρυθμούς που κυριαρχούν στις όψεις των κτηρίων.
1ος - Το ισόδομο σύστημα με τις απολύτως ορθογωνισμένες στενόμακρες λεπτολαξευμένες πέτρες, των οποίων οι οριζόντιοι και κατακόρυφοι αρμοί μόλις που ξεχωρίζουν από μακριά. Τέτοια παραδείγματα έχουμε και σε Ναούς, όπως είναι το παρεκκλήσι της Santa Maria των Αυγουστινιανών.
2ος - Η ισόδομη τοιχοποιία της οποίας οι εισέχοντες και εξέχοντες δόμοι είναι έντονα λοξότμιτοι. Ένα τέτοιο παράδειγμα το καμπαναριό του Μητροπολιτικού Ναού, όπως και πολλά άλλα θυρώματα με χαρακτηριστικό γνώρισμα την λοξότμιση των δόμων.
Ένα από τα πιο ωραία τυπικά βενετσιάνικα παραδείγματα είναι η σημαντική λεπτομέρεια στην διαμόρφωση της όψης, του κτηρίου της οδού Αρκαδίου 50, που βρίσκεται δίπλα στο κτήριο αριθμό 48, γνωστό σε εμένα ως κτήριο του τσαγκάρη Μποτόνη, με το θεσπέσιο γλυπτό πολυποίκιλο διάκοσμο στο θύρωμα.
Το σημαντικό σε αυτό κτήριο της Αρκαδίου 50 από τα ελάχιστα σωζόμενα -όπως ο συγγραφέας του βιβλίου επίσης πιστοποιεί- είναι ο άνωθεν του τοξωτού θυρώματος με το οριζόντιο ανώφλι μεγάλος τετράγωνος φεγγίτης.
Αυτού του είδους ο συνδυασμός, τοξωτό θύρωμα με άνωθεν μεγάλο τετράγωνο φεγγίτη είναι σύνηθες αρχιτεκτονική τυπολογία που απαντάται παντού σήμερα στην Βενετία.
Πολλές φορές αντικαθιστάτε με στρογγυλό φεγγίτη που ονομάζεται occhio di bue (μάτι βοδιού).
Ο συγγραφέας τεκμηριώνει ότι τα θυρώματα του Ρεθύμνου είναι πολυποίκιλα, περισσότερο από την ορθογωνική μορφή και το ευθύγραμμο ανώφλι όπως στην οδό Αγίας Βαρβάρας 21 ή το τριγωνικό αέτωμα εδώ στην οδό Βερνάρδου 30 στο μέγαρο Clodio ένα από τα ωραιότερα παραδείγματα, προτιμάται η τοξωτή πόρτα την οποία κοσμούν παραστάδες από επεξεργασμένους λίθους ή κίονες.
Έμαθα από την εισαγωγή του συγγραφέα στο βιβλίο ότι στην κρητική διάλεκτο αποκαλούνται ‘’ρουκουνάτες’’, ειδικά οι τοξωτές καμαρόπορτες, και το τοξοειδές τμήμα τους ‘’καμαρικό’’.
Αυτή βέβαια η μορφή, είναι κυρίαρχη στο Ρέθυμνο και την Κρήτη σε αντίθεση με την πόλη της Βενετίας όπου στα απλά κτήρια -όχι στα μεγαλοπρεπή palazzi- κυριαρχεί η οριζόντια στέψη ξύλινη της πόρτας ή από λίθινο πρέκι από την περιοχή Istria.
- Σημαντική η διαπίστωση του μελετητή που αναιρεί την θέση του Gerola ότι λατινικές επιγραφές στα θυρώματα υπήρχαν μόνο στις πόλεις. Ο Χάρης Στρατιδάκης, παραθέτει θυρώματα όπως της Αργυρούπολης το οποίο αποκαλεί –‘’Θύρωμα της Ματαιότητας’’- ερμηνεύοντας την ρήση που αναγράφει ‘’OMNIA MUNDI FUMUS ET UMBRA’’ (όλα σε αυτόν τον κόσμο είναι καπνός και σκιά).
Η ρήση αυτή είναι συγκλονιστική, αν σκεφτούμε ότι ο Ρωμαίος αυτοκράτορας- φιλόσοφος Μάρκος Αυρίλιος στο αξεπέραστο πόνημα του με τίτλο ‘’Τα εις εαυτόν’’ αναλύει την μετά θάνατον ανυπαρξία το 170 μΧ, ήτοι 160 χρόνια πριν ο Μέγας Κωνσταντίνος νομιμοποιήσει τον χριστιανισμό.
Είναι πιο συγκλονιστικό όμως ότι τίθεται σε δημόσια θέα σε μια περίοδο απολυταρχικής ταύτισης της θρησκευτικής και πολιτικής εξουσίας.
Η οικογένεια Clodio που στην πόλη του Ρεθύμνου είχε το αρχοντικό της σε τούτο τον εξαιρετικό χώρο που σήμερα βρισκόμαστε, με την παρακείμενη είσοδό του που φέρει την επιγραφή ‘’VIRTUTE FULGIDA DOMUS’’ που σημαίνει ‘’Με την αρετή αστράφτει το σπίτι’’.
Η ίδια οικογένεια είχε κατοικία στο Χρωμοναστήρι, και ειδικά το θύρωμα της άλλης κατοικίας που επίσης είχε στο Πίκρι αναγράφει ‘’PATEAT BONIS’’ που σημαίνει
‘’Η Πύλη ανοίγει για τους καλούς’’.
Ανοίγω μια παρένθεση για να πω ότι την περίοδο που ήμουν στο υπουργείο πολιτισμού, γνώρισα την αποψινή οικοδέσποινα κυρία Φαλή Βογιατζάκη.
Με επισκέφθηκε για θέματα πολιτισμού και μου μετέφερε την αγωνία της για την εγκατάλειψη της Villa Clodio στο Χρωμοναστήρι, και την παραγγελιά του αείμνηστου πατρός -της να μην τολμήσω να μεταφέρω το νερό του Αι Γκύρλο στις Πρασσές γιατί ανήκει στο Χρωμοναστήρι-, κλείνω την παρένθεση.
- Συνεχίζοντας θέλω να τονίσω την ανάλυση που κάνει ο συγγραφέας για τον πίνακα που κοσμεί στο Δημαρχείο Ρεθύμνου, το γραφείο του Δημάρχου, ‘’Civitas Rethymnae’’ , τον οποίο με πολύ μεράκι ο Δήμαρχος Γ. Μαρινάκης παρουσίασε σε εμένα αλλά και σε όλους που επισκέπτονται το γραφείο του.
Ο Χ. Στρατιδάκης στέκεται στην ανάλυση ενός κτηρίου αλλά ταυτόχρονα προσπαθεί να ερμηνεύσει την μορφή, της πόλης στο σύνολό της όπως απεικονίζεται στον πίνακα.
Τον ίδιο πίνακα αναλύει και ο Ιορδάνης Δημακόπουλος, στην συμπληρωματική Β’ έκδοση του 2001 του βιβλίου του ‘’ΤΑ ΣΠΙΤΙΑ ΤΟΥ ΡΕΘΕΜΝΟΥ’’.
Όπως σημειώνει είδε τον πίνακα 22 χρόνια μετά την πρώτη έκδοση του βιβλίου του το 1977, και εντυπωσιάστηκε. Στέκεται όμως και αναλύει μόνο το διώροφο μέγαρο που φέρει στο κέντρο της πρόσοψης στον όροφο, τοξωτή εστεγασμένη βεράντα, πράγμα σπάνιο.
- Τούτη η έκδοση, τούτο το πόνημα του ιστοριοδίφη μελετητή Χ. Στρατιδάκη, έχει διαχρονική αξία και θα είναι πηγή σημαντική για τους μελετητές – ιστορικούς του μέλλοντος, όπως και τα βιβλία του Ιορδάνη Δημακόπουλου και της Ιωάννας Στεργιώτου.
- Είναι μια ολοκληρωμένη εργασία την οποία όπως στο επίμετρο σημειώνει ο συγγραφέας, από το 1984 με δανεική φωτογραφική μηχανή αποτύπωνε τα μνημεία του Ρεθύμνου.
- Είναι συγκινητικό που εκείνα τα χρόνια μαζί με την σύζυγό του επιμελήθηκαν την έκδοση ενός οδηγού, για τα μνημεία του Ρεθύμνου σε χιλιάδες αντίτυπα, με σκοπό να πειστούν οι εξαγριωμένοι ιδιοκτήτες που ήθελαν να τύχουν και αυτοί του καταστροφικού ευεργετήματος της αντιπαροχής.
- Είναι μια ολοκληρωμένη μελέτη γιατί πέραν της κατηγοριοποίησης των θυρωμάτων και της ανάλυσης της αναγεννησιακής αρχιτεκτονικής του Ρεθύμνου και της Κρήτης, συμπεριλαμβάνει κεφάλαιο με συμπληρωματικά στοιχεία για κουφώματα, ρόπτρα, διακοσμητικά ανάγλυφα.
- Η έκδοση αυτή γίνεται ακόμα πληρέστερη με την τεκμηριωμένη πλήρη βιβλιογραφία και με πλήρη καταγραφή των πηγών εικονογράφησης και παρουσιάζοντας το πλήρες ευρετήριο των θυρωμάτων.
- Επιτρέψτε μου πριν ολοκληρώσω να σταθώ στον οικισμό των Πρασσών.
Αρχές του 1976, με την Ιωάννα Στεργιώτου, κάναμε τις πρώτες αποτυπώσεις κτηρίων, ο Ιορδάνης Δημακόπουλος ανέλυσε τις κατασκευαστικές μορφές και ιδιαιτερότητες, ο ιστορικός Γιάννης Γρυντάκης φίλος από το Χρωμοναστήρι, πολύ αργότερα προσπάθησε να προσδιορίσει τους ιδιοκτήτες των δυο μεγάλων συγκροτημάτων του οικισμού.
Η ‘’Πολιτιστική Εταιρεία Αρχιπέλαγος’’, με πρόεδρο τον αείμνηστο Νίκο Κούνδουρο και μέλη της, τον αρχαιολόγο Άγγελο Δεληβορριά, τον περιβαλλοντολόγο Νίκο Μάργαρη, τον αρχαιολόγο καθηγητή Νίκο Σταμπολίδη, την αφεντιά μου, κ.α., εκπόνησε τις μελέτες αναστήλωσης των κτηρίων την κεντρικής πλατείας και στη συνέχεια όλου του οικισμού των Πρασσών. Μεριμνήσαμε να χρηματοδοτηθεί ο Δήμος Ρεθύμνου, και μαζί με άλλες ιδιωτικές χορηγίες, δρομολογήσαμε την ανάπλαση των αταίριαστων ιδιωτικών κτηρίων της δεκαετίας του ‘60 επί της επαρχιακής οδού αλλά και εντός του οικισμού.
Σημαντική υπήρξε η συμβολή του νομάρχη Μανώλη Λίτινα και τον μετέπειτα νομάρχη Γιώργο Παπαδάκη για το έργο της ανάπλασης των αταίριαστων μορφολογικά κτηρίων που βρίσκονταν επί της επαρχιακής οδού χρηματοδοτώντας μέρος του έργου.
Με αυτούς του δύο σημαντικούς τοπικούς άρχοντες, σχεδιάσαμε και ξεκινήσαμε το έργο -όνειρο- του περιπατητικού διαδρόμου από τα Μισίρια στο Φράγμα, εκτελέστηκε το τμήμα Τζιβέρα – είσοδος Πρασσών και εγκαταλείφθηκε στη συνέχεια, η νυν αντιπεριφερειάρχης δεσμεύτηκε ότι θα το ολοκληρώσει, θα αναμένουμε.
Το έργο στο σύνολό του χάρη στην άψογη συνεργασία μας με τον δήμαρχο
Γ. Μαρινάκη, από το 2006 που προτοεκλέγη Δήμαρχος και του Δημοτικού Συμβουλίου έγινε πραγματικότητα.
Τότε ξεκίνησαν τα έργα και εκτελέστηκε το μεγαλύτερο μέρος τους.
Για αυτό αισθάνομαι την ανάγκη και το χρέος να τον ευχαριστήσω για άλλη μια φορά, γιατί γνωρίζω ότι υπήρξαν και δύσκολες στιγμές, τις οποίες με τόλμη αντιμετώπισε.
Ο πυρήνας του οικισμού των Πρασσών μπορεί να συγκριθεί πλέον ισότιμα με ένα μικρό ωραίο οικισμό της Τοσκάνης η της Ουμβρίας.
- Ο Χάρης Στρατιδάκης στο τέλος της εισαγωγής του, μας προαναγγέλλει ότι το επόμενο έργο του θα είναι η καταγραφή για τα καφασωτά- σαχνισίνια της οθωμανικής περιόδου.
Δυστυχώς σώζονται όπως μας γνωρίζει περίπου 70 από τα 370.
Έζησα την πρωτοβουλία της αείμνηστης Μελίνας Μερκούρη που το 1982 την συνόδευσα στην επίσκεψή της στο Ρέθυμνο, όπου εξήγγειλε μεταξύ άλλων το ειδικό πρόγραμμα για την συντήρηση των σαχνισινιών. Έγινε τότε ένα μεγάλο έργο.
Οι τοπικοί μαραγκοί δούλεψαν με ζήλο και συντηρήθηκαν τα περισσότερα καφασωτά – σαχνισίνια.
Ο Μανώλης Γιαλιτάκης από τις Πρασσές, πατέρας του Μπάμπη Γιαλιτάκη, άξιος τεχνίτης ξυλουργός, συντήρησε και ανακατασκεύασε τα περισσότερα.
Αγαπητέ Χάρη Στρατιδάκη, σε ευχαριστούμε για τούτο το σημαντικό έργο σου.
Εύχομαι να έχεις υγεία και να συνεχίσεις να εξερευνάς και να προσφέρεις στο Ρέθυμνο.
Ευχαριστώ την αγαπητή φίλη Αγγελική Βλαχοπούλου για την εκτίμησή της προς το πρόσωπό μου, και την υπέροχη επιμέλεια της έκδοσης.
Συγχαρητήρια στις εκδόσεις Γραφοτεχνική για το άριστο αποτέλεσμα της έκδοσης. | 
